Türkçe

Mesaj
  • PLG_KUNENADISCUSS_DEPENDENCY_FAIL

Eylemler

FİİLİMSİLER

 

FİİLİMSİLER

1. İSİM-FİİL GRUBU

Bir isim-fiil (mastar) ile ondan önce gelen ve ona bağlı olan kelimelerin veya kelime gruplarının oluşturduğu yeni gruba isim-fiil grubu denir.Grubun ana unsuru isim-fiildir ve sonda bulunur. Vurgu isim-fiilden önceki unsurdadır.

 

Mastar, grupta yüklem görevi yapar. Ondan önce gelen kelimeler de cümlede olduğu gibi özne, nesne, tümleç olurlar.

Onu    biraz sonra çekeceği acıya hazırlamak...

Nesne                   dolaylı tüml.           Yülem

Suda, rüzgârda, kuşta senin sedanı duyup /

zarf

Seni / beyaz çiçekli dallar içinde / sanmak

Nesne                   dolaylı tüml.           Yükl.

Halk sanatına, halk ağzına, halk hayatına / daima / açık olma...

Dolaylı tümleçler                                zarf   yüklem

Uzun bir ayrılıktan sonra / sılaya / dönüş...

Zarf tüml.                      Dt     y.

Etrafına / bir keklik gibi ürke ürke / bakış(ından anladım.)

Dt                        zt               y.

 

]Bu grup, cümle ve kelime grubu içinde isim olarak kullanılır.

Etrafına bir keklik gibi ürke ürke bakışından anladım.

Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.

Bir faciadır, böyle bir âlemde uyanmak.

 

2. SIFAT-FİİL GRUBU

Bir sıfat-fiil ve bu sıfat-fiile bağlı unsur veya unsurlardan kurulan kelime gruplarına sıfat-fiil grubu denir. Grubun ana unsuru sıfat-fiildir ve sonda bulunur. Cümleler öğelerine ayrılırken sıfat-fiil ve ondan önce gelen ve ona bağlı olan kelimeler ayrılmaz.Sıfat-fiil, grupta yüklem görevindedir. Vurgu, sıfat-fiilden önceki unsurdadır.

]Sıfat-fiilden önce gelen kelimeler, cümlede olduğu gibi, özne, nesne, zarf tümleci ve dolaylı tümleç olarak adlandırılırlar. Bu yüzden sıfat-fiillerle ve sıfat-fiil gruplarıyla birleşik cümleler yapılır.

Eski İstanbul'un güzel semtlerini yaratan / Türklük

         Sıfat                              isim

Eski İstanbul'un güzel semtlerini / yaratan

                   Nesne                           yüklem

 

Bütün hayalleri yıkılmış / insanlar

         Sıfat                    isim

Bütün hayalleri / yıkılmış

         Özne       yüklem

Her içine girdiği odaya bir şefkat serinliği getiren / bu kız

                            Sıfat                              isim

Her içine girdiği odaya / bir şefkat serinliği / getiren

         Dolaylı tüml.          Nesne                   yüklem

]Bu grup, kelime grubu içinde sıfat ve isim; cümlede, özne, nesne, zarf ve yer tamlayıcısı olarak kullanılır.

Mısralarında nağme hissedilmeyen / bir manzume

Sıfat                                       isim

Bu eseri tamamlamak için ne kadar çabaladığını / hiç kimse bilmiyordu.

Sıfat-fiil grubu, isim, nesne                                 

Sabrından saray yapan / sultanları bilirim.

Sıfat                              isim

]Birleşik isim olarak kullanılan sıfat-fiiller vardır:

Vatansever, cankurtaran, çöpçatan...

 

3. ZARF-FİİL GRUBU

Bir zarf-fiil ve bu zarf-fiile bağlı unsur veya unsurlardan kurulan kelime gruplarına zarf-fiil grubu denir. Grubun ana unsuru zarf-fiildir ve sonda bulunur. Cümleler öğelerine ayrılırken zarf-fiil ve ondan önce gelen ve ona bağlı olan kelimeler ayrılmazlar. Zarf-fiil, grupta yüklem görevindedir. Vurgu, zarf-fiilden önceki unsurdadır.

]Zarf-fiilden önce gelen kelimeler, cümlede olduğu gibi, özne, nesne, zarf tümleci ve dolaylı tümleç olarak adlandırılırlar. Bu yüzden zarf-fiillerle ve zarf-fiil gruplarıyla birleşik cümleler yapılır.

Son gülün karşısında / son bülbül / ah ederken...

Dolaylı tüml.          Özne           yüklem

Bu yaman dağların hayalini / hatırımdan / silince...

Nesne                                      dlı tüml.       Yükl.

Kanatlarını açan kocaman bir kartal gibi / kollarını / açarak...

Edat tüml.                                         Nesne                   yükl.

Pembe hayaller / kura kura

Nesne                            yükl.

]Hâl ekleriyle çekime girmiş bazı sıfat-fiiller, cümlede zarf görevi yaparlar. Bunlar da birer zarf-fiil grubudur.

Müzik başladığında / bütün salon bir sessizliğe gömüldü.

Sudur, akar / kendi bildiğince.

 

Pencere, en iyisi pencere

Geçen kuşları görürsün hiç olmazsa

Dört duvarı göreceğine. (OV)

]“-r, -mez”, “-di mi”, “-di, -eli” ile kurulan gruplar da birer zarf-fiil grubudur.

Bir pırıltı gördü mü / gözle hemen dalıyor.

Ben bu gurbet ele düştüm düşeli

Her gün biraz daha süzülmekteyim.

Çamlıca’nın bu asıl çevresine girer girmez, artık eniştemizin köşkünün tılsımlı duygularını tatmaya koyulurduk.

]Bu grup, kelime grubu ve cümle içinde zarf olarak kullanılır.

Bahar geleli / kargalar sınırsız bir neşe içinde.

Dargınlığını unutup / onunla barışmak istiyor.

Yokuşu çıkar çıkmaz, /  kurumuş başak tarlalarıyla karşılaştık.

Kardan, yağmurdan, rüzgârdan sora sora /

Bir yol bulup / giderdim anılara.

]Zarf-fiil grubu yüklem olarak da kullanılabilir.

 

Âlemde gündüz gönlümüze işkencedir

Bence bayram ufukta gün bitincedir.

FİİLLERDE ÇATI

 

FİİLLERDE ÇATI

 

Cümlenin yükleminin, özne ve nesneyle ilişkisi açısından bir takım eklerle, Görev ve anlamca tamamlayan biçimdir.

 

FİİL ÇATISI

NESNE YÜKLEM İLİŞKİSİ

a) Geçişsiz Çatılı Fiiller :

Geçişsiz çatılı fiiller nesnesi olmayan cümlelerin fiilleridir. Öznenin yaptığı işten ve yüklemin bildirdiği işten etkilenen “nesne” yoktur.

Aynur horlayarak uyudu.  (Ne uyudu? kimi uyudu?Neyi uyudu?  sorularına cevap alınamıyor.)

 

Dikkat: Yağmur şakır şakır yağıyor.       (cümlesinde ne yağıyor? sorusuna cevap öznedir. yağmur ne yağıyor? sorusuna alınacak cevap nesneyi verir. Ama bu cümlede nesne yoktur.)

Sinem oturuyor.   Kuş uçmuş.   Köpek havladı.   Ali gidiyormuş.

( Cümlelerinde ne sorusuna cevap alınamıyor. Nesne yoktur. Başka bir ifadeyle yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğe yok. O halde cümle geçişsiz, cümleyi oluşturan fiiller de geçişsiz çatılı fiillerdir.)

 

b) Geçişli Çatılı Fiiller : Öznenin yaptığı iş, oluş, hareket bir nesneyi etkiliyorsa, ona geçiyorsa fiili (yüklemi) geçişlidir. Bu tür cümlelerin yüklemlerine sorulan “ne, neyi, kimi” sorularının cevabı olan nesneleri vardır.

 Zehra  ellerini  yıkamış.     (neyi yıkamış? ellerini: B’li nesne)

  özne    B’li N       Y

 

      O  Kitabı  çantasına  koydu.   (koyan kim? O,O neyi koydu? kitabı: B’li nesne)

B’li N       D.T.         Y

Oğluna yeni kamyon aldı. (kim? O, O ne aldı? yeni bir kamyon: B’li nesne)

Aşağıdaki cümleleri Nesne – Yüklem ilişkisine göre inceleyiniz.

                                                       

Oldurgan Çatılı Fiiller : Geçişsiz iken “-t, -ır, -tır “ ekleriyle geçişli yapılan fiillerdir.

Çorba pişti.           (ne pişti? çorba: özne Çorba ne,neyi,kimi pişti? cevap yok. Geçişsiz çatılı fiil)

Çorba pişirdi.        (kim pişirdi? O:özne, O ne pişirdi? çorba: nesne, geçişli fiil)

Dikkat : Zaten geçişli olan fiiller “-t, -ır, -tır “ eklerini alabilirler, ama oldurgan olmazlar sadece geçişlilik derecelerini arttırırlar.

Ümran kitap aldı      (kim aldı? Ümran:özne, Ümran ne aldı? kitap:nesne, geçişlidir)

Ümran kitabı aldırdı.           (oldurgan değildir. Sadece geçişlilik derecesi artmıştır.)

 

Ettirgen Çatılı Fiiller :

Fiilin bildirdiği işi özne yapmaz, bir başkasına yaptırılır. –dır ekiyle yapılır.

Ahmet çarşıdan kitap aldırdı.   (işi yapan Ahmet: öznedir, ancak kitabı Ahmet başkasına aldırmıştır.)

 

 

ÖZNE YÜKLEM İLİŞKİSİ:

Etken (Aktif) Çatılı Fiiller : Yüklemin bildirdiği işi yapan belli ise cümle ve fiil etken çatılıdır.

Ahmet okula koşarak geç kaldı.          (Etken)

Arabayla bile gecikiyoruz.  (geciken kim? Biz: G.özne) (Etken)

Uzaktan gelen kuş  arabaya çarpardı. (Arabaya çarpan kim?uzaktan                       gelen kuş:özne)

        Özne               D.T.                   Y

Edilgen (Pasif) Çatılı Fiiller : Yüklemin bildirdiği işi yapan belli değilse, özne yok ise cümle ve fiil edilgen çatılıdır. Fiiller “-ı ve –n” ekleriyle edilgen olurlar.

Cam kırıldı.                   (kırmak)

Atatürk sevilmez mi?      (sevmek)

Araba yıkandı.                (yıkamak)

Resim boyandı.                (boyamak)

Bulaşıklar kurulandı.        (kurulamak)

Dikkat : Yükleme “kim tarafından?” sorusu sorulduğunda cevap: “başkası tarafından” oluyorsa cümle edilgendir.

Cam kırıldı.    (cam kim tarafından kırıldı? Başkası tarafından: Edilgen)

Ahmet cam kırdı.  (cam kim tarafından kırıldı? Ahmet: özne. Etken cümledir)

 

 

Edilgen çatılı fiillerin bulunduğu cümlelerde sözde özne vardır. Sözde özne yüklemin bildirdiği işi yapan değil, işten etkilenendir.

Öğrenciye   kitap    verildi.

    D.T       B’siz N      Y

             (sözde özne)

Hatırlatma :

Bir cümlede özne yoksa, nesne görevindeki kelime yada kelime grubu yani yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğe Sözde Öznedir.

 

İşteş Çatılı Fiiller : Yüklemin bildirdiği iş birden fazla özne tarafından birlikte yada karşılıklı yapılıyorsa işteş çatılıdır. Fiilin (-ış) eki alma durumudur.

Birlikte ağlaştılar.                    Birlikte gülüştüler.

Karşılıklı gülüşüyorlar.              Karşılıklı gülüştüler.

Karşılıklı savaşıyorlar.              Birlikte kaçışıyorlar.

Dönüşlü Çatılı Fiiller :

Yüklemin bildirdiği iş özneyi doğrudan etkiler. Özne yapan ve yapılandan etkilenendir. Fiil köküne “-n” eki eklenerek dönüşlü yapılır. Bazı fiillerde “-l” eki de dönüşlü yapar. (yık-ıl-mak, çek-il-mek, doğru-l-mak)

yıkamak       yıkanmak

giymek        giyinmek

 

İhsan ellerini yıkıyordu.  İhsan’ın elleri yıkandı.

(yıkama işini yapan İhsan’dır: özne, işten doğrudan etkilenen de İhsan’ın elleridir.)

 

 

Eylemler

Devamını oku...

Eylemde Yapı

Devamını oku...